اقبال لاهوري، نريمان پارسي
و صعود سلطنت پهلوي

ويرايش دوّم

تجدد، توسعه و جهان امروز

---

 

بنيان‌هاي اجتماعي و آينده جنبش اصلاحات در ايران

---

ايران‌شناسي، آريايي‌گرايي و تاريخنگاري

علني كردن اسناد در ايران نه قانونمند است و نه روشمند

بدون شناخت اين‌گونه کانون‌هاي «مافيايي» تحولات سياسي در ايران هيچگاه راه به جايي نخواهد برد. سخن بر سر ديروز و امروز نيست. سخن بر سر اين و آن نظم سياسي حاکم نيست. به کاربرد آن در آينده بيش‌تر مي‌انديشم. اگر پديده‌اي که سال‌ها عمر خود را صرف شناخت آن کرده‌ام به درستي شناخته و شناسانيده نشود، به يقين در آينده بر ايران همان خواهد رفت که در گذشته رفته است. تاريخ باز هم تکرار و تکرار خواهد شد...

مصاحبه با «خانه کتاب اشا»

اگر رضا اميرخاني پا مي‌گيرد تصادف است!  

من به نسلي تعلق دارم که انرژي و پتانسيل عظيم داشت براي تغيير و سازندگي. انقلاب را ديده‌ام و در لحظه لحظهٔ آن حضور داشته ‎ام. اين انقلاب نبايد خروجي‌اش چنين مي‌بود. مثلاً در حوزهٔ معماري، من واقعاً شرمنده‌ام از معماري مرقد امام راحل، من واقعاً شرمنده‌ام از تداوم بناي ميدان شهياد (آزادي فعلي)، شرمنده‌ام از سياست‌هاي توسعهٔ بعد از انقلاب، شرمنده‌ام از سازندگي خوزستان پس از جنگ. چند سال از پايان جنگ گذشته؟ به خوزستان برويد و مانند من از خودتان شرمنده شويد...

کانونهاي استعماري، کودتاي 1299 و صعود سلطنت پهلوي

عمليات نهايي کودتا با دستور مستقيم لرد ردينگ، نايب‌السلطنه وقت هند، و سِر وينستون چرچيل،‌ وزير جنگ وقت بريتانيا، به سِر اردشير ريپورتر و ژنرال آيرونسايد آغاز شد و به فرجام رسيد.  کودتاي 1299 طرح مورد قبول و تأييد لرد کرزن،‌ وزير خارجه و رئيس دستگاه رسمي ديپلماسي بريتانيا، نبود. او طرّاح قرارداد 1919 بود و تا آخرين لحظه بر تحقق اين طرح پافشاري کرد ليکن تمامي اقدامات او با دسيسه کانوني مواجه شد که طرح استقرار سلطنت پهلوي را به‌طور غيررسمي و پنهان از کرزن پيش مي‌برد. پس از پيروزي کودتا با حمايت فعال سازمان اطلاعاتي حکومت هند بريتانيا و در دوران پنج ساله حکومت لرد ردينگ در هند به‌سرعت طرح انحلال حکومت قاجار و استقرار حکومت پهلوي تحقق يافت به‌نحوي که در پايان مأموريت ردينگ در هند سلسله پهلوي رسماً در ايران مستقر شده بود...

خاندان کوپرولو: اصلاحات و نوزايي در عثماني

مقاله «خاندان کوپرولو: اصلاحات و نوزايي در عثماني» را سال‌ها پيش نوشتم و در وبگاهم منتشر کردم. امروزه، با نزديک شدن دهمين دوره انتخابات رياست‌جمهوري و گرم شدن بحث اصلاحات، به‌نظر مي‌رسد اين مقاله مي‌تواند مفيد باشد. در آن زمانه و فضا، براي نوسازي جامعه عثماني آيا راهي به جز «راه کوپرولوها» وجود داشت؟...

سرلشکر اردوبادي و قيام عشاير فارس

سرلشکر منصور طالب‌زاده اردوبادي پس از سرکوب قيام بزرگ عشايري فارس در سال‌هاي 1341- 1342، که به قتل عام و شهادت تعداد کثيري از عشاير و غارت گسترده اموال ايشان انجاميد، به عنوان بازرس ويژه شاه براي بررسي علل اين قيام به فارس اعزام شد. او در 7 تير 1342، حدود سه ماه قبل از تيرباران پدرم، حبيب‌الله شهبازي، گزارشي صريح و دقيق براي شاه فرستاد. او در اين گزارش اقدامات ظالمانه عوامل حکومت پهلوي را به عنوان محرک اين قيام ذکر نمود...

علائق و انگيزه‌هاي من در تاريخنگاري معاصر

در تمامي اين دوران، از بدو آشنايي‌ام با تاريخ تا امروز، دغدغه اصلي‌ام شناخت ناشناخته‌ها بود؛ يعني حوزه‌هايي که ضرورت شناخت آن حس مي‌شود، به‌طور اجمال آن را مي‌شناسيم، ولي طبق يک قاعده غيررسمي و تعريف نشده درباره آن سکوت مي‌شود. در واژگان سياسي به اين‌گونه پديده‌ها، که محققان رسمي يا آکادميک به‌طور غيررسمي در مسکوت گذاردن آن اجماع دارند، «توطئه سکوت» مي‌گويند. اين «توطئه سکوت» علت‌هاي مختلف دارد. انگيزه کاوش من در تاريخ و ورود به جرگه تاريخ‌نويسان براي شناخت عرصه‌هايي بود که ديگران با «توطئه سکوت» از کنار آن مي‌گذشتند...

سخنراني در دانشگاه شيراز (22 آذر 1386)

حکومت و فساد مالي در تاريخ معاصر ايران

 بحثي را که ارائه مي‌کنم نوعي بحث ميان رشته‌اي و در عين حال بحث سياسي روز است. يعني به نحوي پيوند دادن تجربه تاريخ با تحولات و مسائل امروز جامعه ماست. عنوان بحثي که مدّ نظر بنده است تحول در ساختار سياسي جامعه ما در دوران معاصر است و آن عواملي که باعث مي‌شود ساختار سياسي جامعه ما بعد از تجربه‌هاي مکرر تاريخي به يک ساختار اليگارشيک تبديل شود يعني آرمان‌هاي اوّليه انقلاب به باد رود و به جاي آن اليگارشي، يعني گروهي معدود يا به تعبير امروز «هزار فاميل» يا اقليتي خاص، با استفاده از رانت‌هاي حکومتي بتوانند به يک «طبقه جديد» حکومتگر بدل شوند...

دو دهه دگرگوني ساختاري در ايران

از منظر تحليل تاريخي- جامعه‌شناختي، تحولات کنوني ايران، که از دوّم خرداد 1376 به‌شکلي بارز تجلي خود را آغاز کرد، پديده‌اي خلق‌الساعه يا مولود تأثير شخصيت فرهمند اين يا آن فرد يا زيرکي و هشياري و برنامه‌ريزي اين يا آن گروه و جناح سياسي نيست...

به مناسبت پنجاه و پنجمين سالگرد کودتاي 28 مرداد 1332

منوچهر بزرگمهر و کودتا

مقاله حاضر ملخص بررسي‌هاي جديد من براي شناخت بيش‌تر «برادران بوسکو» است که براي اوّلين بار در اين وب‌گاه عرضه مي‌شود. در رساله «سر شاپور ريپورتر و کودتاي 28 مرداد 1332» در مورد منوچهر بزرگمهر، به عنوان عامل اصلي سرويس اطلاعاتي آمريکا در کودتاي 28 مرداد، سکوت کردم ولي در اين مقاله به صراحت بر اين امر تأکيد مي‌کنم...

ناکارآمدي نظام برنامه‌ريزي دولتي در ايران

ريشه‌هاي تاريخي و بنيان‌هاي نظري آن

دولت‌گرايي در سياست‌هاي تمرکزگرايانه بازتاب می‌يافت و در همه عرصه‌هاي سياست‌گذاري و برنامه‌ريزي تأثير می‌گذاشت. اين ميراث در ايران پس از انقلاب تداوم يافت. اين بار، اين وضع با مفاهيم و قالب‌هاي ديني- اسلامي توجيه می‌شد و تلاش‌هايي که در جهت کاهش نقش دولت انجام می‌گرفت ناکام می‌ماند. تفکر اتاتيستي ملازم با تمرکزگرايي بود و اين تمرکزگرايي در برنامه‌ريزي توسعه، تمرکز کشور در قطب‌هاي بزرگ جمعيتي و پيدايش کلان‌شهرها را می‌طلبيد...

اسناد آمريکايي اين تصوّر را که ساليان مديد در ميان ايرانيان وجود داشت تأييد و مستند مي کند که رضا شاه را انگليسي ها به قدرت رسانيدند، انگليسي ها حکومت او را حفظ کردند، و زماني که تداوم قدرت او را غيرمفيد تشخيص دادند در سال 1941 رضا شاه را صحيح و سالم از ايران خارج کردند و پسرش را جايگزين او نمودند...

انديشه سياسي شيخ ابراهيم زنجاني

در دو رساله منتشر نشده او

سير تحول فکري زنجاني را مي‌توان در دو رساله اوّليه او بررسي کرد. رساله اوّل «بستان‌الحق» نام دارد و به سال 1323 ق. نگاشته شده؛ در آستانه نهضت مشروطيت. رساله دوّم، «مکالمات با ميرزا يعقوب»، به چهار سال بعد، به دوران پس از انحلال مجلس اوّل تا سقوط محمدعلي شاه، يعني به سال‌هاي 1326- 1327 ق.، تعلق دارد... 

گفتگو با علي پيرحسينلو

جريانهاي سياسي در انقلاب مشروطيت ايران

ريشه همه ناکامي‎ هاي جامعه ايران در فقر انديشه سياسي و اجتماعي نهفته است. تا زماني که بنيان‌هاي واقعي روشنفکري در ايران شکل نگيرد، يعني گروه قابل اعتنايي از نخبگان فکري واقعاً مولد انديشه در عرصه‎هاي مختلف علوم اجتماعي در مديريت سياسي جامعه ما نقش مؤثر نداشته باشند، برنامه ‎هاي اصلاحي و حرکت‌هاي اجتماعي هماره با ناکامي مواجه خواهد بود...

سخنراني در همايش بزرگداشت يکصدمين سال انقلاب مشروطيت

پنج ويژگي تجددگرايي افراطي در دوران قاجاريه

برخي از محققين تصوّر مي‌کنند که فراماسونري ايران در زمان مشروطه چون وابسته به گرانداوريان فرانسه بود و گرانداوريان (لژ اعظم) گويا مُلهم از آرمان‌ها و شعارهاي انقلاب فرانسه بود، پس فراماسون‌هاي ايراني به دنبال تحقق شعارهاي انقلاب فرانسه (آزادي، برابري، برادري) بودند و افراد وابسته به استعمار نبودند...

---

سخنراني در همايش «جريانهاي فکري مشروطيت»

برخي مقدمات نظري در مبحث مشروطيت

اگر بخواهيم انقلاب مشروطه را صرفاً بر اساس جريان‌هاي فکري بررسي کنيم و نقش قدرت‌هاي استعماري را، که بسيار مؤثر بودند در تحولات آن روز، ناديده بگيريم بحث ما بحث ناقصي خواهد بود و به ارائه يک تصوير واقع‌گرايانه از آن‌چه بر ما رفت در دوران انقلاب مشروطه، و سرانجام منجر شد به تأسيس سلطنت پهلوي، نخواهد انجاميد...

هخامنشيان و تسلسل تمدن ايراني

ما هيچ دليل موجهي نداريم که ميان ايران پيش از اسلام و ايران اسلامي تعارض کاذب ايجاد کنيم. اين همان رويه‌اي است که در دوران پهلوي در پيش گرفته بودند و سعي مي‌کردند تاريخ ايران اسلامي را در مقابل تاريخ ايران باستان قرار دهند و از اين طريق شووينيسم باستان‌گرايانه ايراني را، که خودشان ساخته بودند، گسترش بدهند و هوّيت ملّي ما را در مقابل هوّيت ديني‌مان و در تعارض با هم قرار دهند. اين تلاش مجدداً به شکل ديگر و اين بار از منظر دفاع از ايران اسلامي شروع شده است...

ساسون‌ها، سپهسالار و ترياک ايران

مقاله «ساسون‌ها، سپهسالار و ترياک ايران» را در تابستان سال 1370 نگاشتم و در مطالعات سياسي (کتاب اوّل، پائيز 1370) منتشر کردم. مباحث مفصل مربوط به خاندان ساسون و تجارت جهاني ترياک در سده نوزدهم ميلادي و جايگاه آن در تحولات ايران معاصر، به گمان من، حائز اهميت فراوان است...

راز استيلاي جهاني غرب

در سده شانزدهم شاهد يک تکانه عظيم تمدني در دو کانون شرق اسلامي و غرب مسيحي هستيم. اين تکانه در کانون شرق اسلامي سه دولت مقتدر هند، ايران و عثماني را پديد ساخت و در کانون اروپاي غربي امپراتوري‏هاي مستعمراتي اسپانيا، پرتغال، انگلستان، هلند و فرانسه را. کانون اسلامي پس از يک دوران شکوفايي در سده هيجدهم رو به افول نهاد، کانون اروپاي غربي استوار و استوارتر شد و سرانجام سلطه جهاني خويش را تأمين نمود...

به مناسبت سالگرد شهادت ميرزا تقي خان اميرکبير

سيماي تاريخي يک دولتمرد

عباس امانت با خصومت و عناد به اميرکبير برخورد کرده و کوشيده تا به دليل سرکوب شورشيان بابي و قتل علي‌محمد شيرازي (باب) از اميرکبير انتقام بگيرد. عباس امانت در کتاب فوق ميرزا تقي خان اميرکبير را، برخلاف آن‌چه در فرهنگ سياسي و تاريخنگاري ايران رايج است، علاقمند يا وابسته به استعمار بريتانيا جلوه مي‌دهد و مستنداتي نيز براي اين ادعاي بزرگ ندارد...

خاندان فرحي و جامعه يهودي بيت‌المقدس
در نيمه دوّم سده هيجدهم ميلادي

جرج کندي يانگ از چهره  هاي سرشناس سياسي و اطلاعاتي تاريخ معاصر بريتانياست که به دليل جايگاه برجسته اش در حوادث معروف به "توطئه عليه دولت ويلسون" و نقش او در ايجاد شبکه هاي سرّي پيمان ناتو در دوران جنگ سرد، به ويژه شبکه گلاديو در ايتاليا، مورد توجه جدّي پژوهشگران بريتانيا و ساير کشورهاي غربي است...

اسفنديار بزرگمهر در حال راهنمايي اشرف پهلوي
فتح الله اميرعلايي (با کت و شلوار و کراوات) و غلامرضا پهلوي(با کلاه و عينک)
نيز در عکس ديده مي شوند.